අනාගත පරපුරේ පාරිසරික අයිතිය සහ නීතියේ හෘද සාක්ෂිය

පරිසරය යනු සජීවී හා අජීවී සමස්ත පද්ධතියේ පැවැත්ම තීරණය කරන මූලික පදනමයි. නූතන කාර්මිකකරණය, නාගරීකරණය සහ අසීමිත ස්වාභාවික සම්පත් පරිභෝජනය හේතුවෙන් ලෝකය පුරා මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව තුළ ද දැවැන්ත පාරිසරික විනාශයක් සිදු වෙමින් පවතී. මෙම පසුබිම තුළ “පරිසර යුක්තිය” (Environmental Justice) සහ “අන්තර-පරම්පරාගත සාධාරණත්වය” (Intergenerational Equity) යන සංකල්ප වර්තමාන නීති ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රධාන කතිකාවතක් බවට පත්ව ඇත.

පරිසර යුක්තිය යනු වර්තමාන පරම්පරාවේ ප්‍රයෝජනය සඳහා පමණක් නොව, අනාගත පරම්පරාවලට ද සුරක්ෂිත හා සෞඛ්‍ය සම්පන්න පරිසරයක් උරුම කර දීම වෙනුවෙන් නීති පද්ධතිය ඉටු කළ යුතු අත්‍යවශ්‍ය වගකීමයි.

ජාත්‍යන්තර නීතිමය පදනම සහ අන්තර-පරම්පරාගත සාධාරණත්වය

අනාගත පරපුර වෙනුවෙන් පරිසරය රැකගැනීමේ නීතිමය වගකීම ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් මූලිකවම අවධාරණය වූයේ 1972 ස්ටොක්හෝම් ප්‍රකාශනය (Stockholm Declaration) සහ 1992 රියෝ ප්‍රකාශනය (Rio Declaration) හරහා ය.

• අන්තර-පරම්පරාගත සාධාරණත්වයේ මුලධර්මය (Principle of Intergenerational Equity): මහාචාර්ය එඩිත් බ්‍රවුන් වයිස් (Edith Brown Weiss) විසින් වැඩිදියුණු කරන ලද මෙම සංකල්පයට අනුව, වර්තමාන පරම්පරාව පෘථිවියේ ස්වාභාවික සම්පත්වල අයිතිකරුවන් නොව, එහි භාරකරුවන් (Trustees) පමණි. එම නිසා අනාගත පරම්පරාවේ පැවැත්මට හානියක් නොවන පරිදි සම්පත් භාවිත කිරීම වර්තමාන පරම්පරාවේ අනිවාර්ය නීතිමය හා මානුෂීය වගකීමකි.
• තිරසාර සංවර්ධනය සහ පූර්වාරක්ෂණ මූලධර්මය (Precautionary Principle): යම් ව්‍යාපෘතියකින් පරිසරයට බරපතල හෝ ආපසු හැරවිය නොහැකි හානියක් සිදුවීමේ අවදානමක් පවතී නම්, පූර්ණ විද්‍යාත්මක තහවුරු කිරීමක් නොමැති වුවද පූර්වාරක්ෂණ පියවර ගැනීම රාජ්‍යයන්ගේ වගකීමක් බව මෙම නීතිමය මූලධර්මය දක්වයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත සහ ව්‍යවස්ථාපිත රාමුව

පරිසරය ආරක්ෂා කිරීම සදාචාරාත්මක වගකීමක් පමණක් නොව, නීතියෙන් බැඳී ඇති ජාතික වගකීමකි. ශ්‍රී ලංකාවේ පරිසර යුක්තියට ශක්තිමත් පදනමක් සපයන්නේ අපගේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සහ පාරිසරික පනත් පද්ධතියයි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 27(14) වගන්තිය මඟින් පරිසරය ආරක්ෂා කිරීම, පෝෂණය කිරීම සහ සුරක්ෂිත කිරීම රාජ්‍යයේ ප්‍රධාන වගකීමක් ලෙස ප්‍රකාශ කරන අතර, 28(f) වගන්තිය එය රජයේ පමණක් නොව සෑම පුරවැසියෙකුගේම මූලික යුතුකමක් බව අවධාරණය කරයි. එනම්, පරිසරය රැක ගැනීම යනු රජය විසින් පමණක් ඉටු කළ යුතු කාර්යයක් නොව, අප සැමගේ නීතිමය හා සමාජීය වගකීමකි.

මෙම ව්‍යවස්ථාමය දර්ශනය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා 1980 අංක 47 දරන ජාතික පාරිසරික පනත මඟින් මධ්‍යම පරිසර අධිකාරිය (CEA) පිහිටුවා ඇති අතර, පරිසරයට බලපෑම් ඇති කළ හැකි සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සඳහා පාරිසරික බලපෑම් ඇගයීම (EIA) අනිවාර්ය කර ඇත. එහි අරමුණ සංවර්ධනයට බාධා කිරීම නොව, සංවර්ධනය සහ පරිසර සංරක්ෂණය අතර සාධාරණ සමතුලිතතාවයක් ඇති කිරීමයි. මීට අමතරව, වනසත්ව හා වෘක්ෂලතා ආරක්ෂක ආඥාපනත සහ වන සංරක්ෂණ ආඥාපනත මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ වනාන්තර, ජෛව විවිධත්වය සහ ජාතික රක්ෂිත ප්‍රදේශ නීතිමය රැකවරණයට ලක් කර ඇත.

එහෙත්, නීතියේ සැබෑ ශක්තිය ඇත්තේ එය පොත්වල ලියා තිබීමෙන් නොව, ක්‍රියාත්මක කිරීම තුළය. පනත් කඩදාසි මත පමණක් සීමා වුවහොත්, පරිසර විනාශය නතර කළ නොහැක. නමුත් නීතිය සාධාරණව හා දැඩිව ක්‍රියාත්මක වන විට, එය ගස්වලට හඬක් ද, ගංගාවලට ආරක්ෂාවක් ද, තවමත් උපත නොලැබූ අනාගත පරපුරට ජීවත්වීමේ සහතිකයක් ද ලබා දෙන බලවත්ම ආයුධය බවට පත්වේ.

අධිකරණයේ කාර්යභාරය සහ මහජන භාරකාරත්ව මූලධර්මය (Public Trust Doctrine)

ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය පරිසර යුක්තිය සහ අනාගත පරපුරේ අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීම උදෙසා විප්ලවීය නඩු තීන්දු ගණනාවක් ලබා දී ඇත. එහිදී විධායකයේ සහ පරිපාලනයේ අත්තනෝමතික තීරණවලින් පරිසරය මුදාගැනීමට “මහජන භාරකාරත්ව මූලධර්මය” සාර්ථකව භාවිත කර ඇත.

ප්‍රධාන නඩු තීන්දු විග්‍රහය:

• බුලන්කුලම එරෙහි කාර්මික සංවර්ධන මණ්ඩලය (එප්පාවල නඩුව – 2000):

1. 1. 1. ශ්‍රී ලංකා පාරිසරික නීති ක්ෂේත්‍රයේ සන්ධිස්ථානයක් වූ මෙම නඩුවේදී, එප්පාවල පොස්පේට් නිධිය අනාගත පරම්පරාවට අහිමි වන පරිදි කෙටි කාලීනව විදේශීය සමාගමකට ලබාදීමට එරෙහිව අධිකරණය තීන්දුව ලබා දුන්නේය.
      2. එහිදී අග්‍ර විනිශ්චයකාර අමරසිංහ මහතා සඳහන් කළේ ස්වාභාවික සම්පත් යනු වර්තමාන පාලකයන්ගේ හෝ පරම්පරාවේ පෞද්ගලික දේපළක් නොව, අනාගත පරපුර උදෙසා භාරකාරත්වයෙන් තබා ඇති ජාතික වස්තුවක් බවයි.

• වාතයේ තත්ත්වය සහ පරිසර දූෂණය පිළිබඳ නඩු (Rooftop & Emission Cases):

1. 1. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ සෞඛ්‍ය සම්පන්න පරිසරයක ජීවත්වීමේ අයිතිය මූලික අයිතිවාසිකමක් ලෙස වක්‍රව අර්ථ නිරූපණය කිරීමට අධිකරණය කටයුතු කර ඇත.

පරිසර යුක්තිය ඉටුකිරීමේදී පවතින අභියෝග

• සංවර්ධනය සහ පරිසර ආරක්ෂණය අතර පවතින ගැටුම: කෙටි කාලීන ආර්ථික වාසි සඳහා පාරිසරික බලපෑම් ඇගයීම් (EIA) නොසලකා හැරීම.
• නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ පවතින ලිහිල් බව: දේශපාලනික අතපෙවීම් සහ නීතිය බලාත්මක කරන ආයතනවල පවතින යටිතල පහසුකම් නොමැතිකම.
• පරිසර අපරාධ සඳහා වන දඬුවම් ප්‍රමාණවත් නොවීම: පාරිසරික හානියට සාපේක්ෂව පනවා ඇති දඩ මුදල් සහ දඬුවම් අවම මට්ටමක පැවතීම.

අනාගත පරපුර වෙනුවෙන් පරිසර යුක්තිය තහවුරු කිරීමේදී නීතියට පැවරී ඇත්තේ තීරණාත්මක වගකීමකි. නීතිමය රාමුව තවදුරටත් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා පහත සඳහන් යෝජනා ක්‍රියාත්මක කිරීම කාලීන අවශ්‍යතාවකි:

1. පරිසර අයිතිය මූලික අයිතිවාසිකමක් කිරීම: පිරිසිදු හා සෞඛ්‍ය සම්පන්න පරිසරයක ජීවත්වීමේ අයිතිය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට මූලික අයිතිවාසිකමක් ලෙස සෘජුවම ඇතුළත් කිරීම.
2. විශේෂිත පරිසර අධිකරණ (Environmental Courts) පිහිටුවීම: පාරිසරික නඩු කඩිනමින් විභාග කර තීන්දු ලබාදීම සඳහා විශේෂඥ දැනුමැති පරිසර අධිකරණ පද්ධතියක් සථාපිත කිරීම.
3. “දූෂකයා ගෙවිය යුතුය” (Polluter Pays Principle) මූලධර්මය දැඩිව ක්‍රියාත්මක කිරීම: පරිසරයට හානි කරන පුද්ගලයන්ගෙන් හෝ ආයතනවලින් අනාගත පරම්පරාවට සිදුවන හානිය වෙනුවෙන් වන්දි අයකර ගැනීමේ ක්‍රමවේදයක් සකස් කිරීම.

අප පරිසරයෙන් ලබාගන්නා සෑම සම්පතක්ම අනාගත පරම්පරාවෙන් ලබාගත් ණයක් මිස අපේ අයිතිවාසිකමක් නොවේ. එබැවින්, අනාගත පරපුර උදෙසා ස්වාභාවික පරිසරය සුරක්ෂිත කිරීම යනු හුදෙක් සදාචාරාත්මක හෘද සාක්ෂියේ නියමයක් පමණක් නොව, රාජ්‍යය සහ අධිකරණය හමුවේ අත්හැරිය නොහැකි නීතිමය වගකීමකි. නීතියේ ආධිපත්‍යය, මහජන භාරකාරත්ව මූලධර්මය සහ අන්තර-පරම්පරාගත සාධාරණත්වය හුදෙක් ග්‍රන්ථාරූඪ මූලධර්මවලට පමණක් සීමා නොකර, පිරිසිදු පරිසරයක ජීවත්වීමේ අයිතිය ව්‍යවස්ථාපිත මූලික අයිතිවාසිකමක් ලෙස තහවුරු කිරීමත්, විශේෂිත පරිසර අධිකරණ හරහා නීතිය තදින් බලාත්මක කිරීමත් අද දවසේ අත්‍යවශ්‍යතාවකි. අනාගතයේ දිනෙක හිස් වූ මහපොළොවක් හමුවේ නීතියේ සංකේතයන් සුරක්ෂිතව පැවතියද එයින් පලක් නොවනු ඇත. මන්දයත්, පරිසර යුක්තිය ඉටුකිරීම යනු අන් කිසිවක් නොව, පෘථිවිය මත මානව වර්ගයාගේ මෙන්ම ජීවයේ පැවැත්මේ නීතිමය සහතිකය තහවුරු කිරීම වන බැවිනි.

Written By: –

 

 

 

 

Rtr. Dinadi Harithma
(Senior Blog Team Member 2026-27)

Designed by: –

 

 

 

 

Rtr. Chamodya Anushani
(Senior Blog Team Member 2026-27)